صلح و آرامش بود . بنابراين به موجب اين سه انتصاب ، انگليسىها دليل معقولى در اختيار دارند تا بپندارند كه قضيه آسياى مركزى لزوما دورهء جديد و پرحدتى خواهد داشت و از مصالح روس در آن نواحى شايد با مراقبت و هوشيارى كم‌نظيرى دفاع خواهد شد . در هنگامى كه مشغول نوشتن اين كلمات بودم شنيده‌ام كه ژنرال كورو - پاتكين نمونه‌اى از طرز كار رژيم خود را نشان داده و در آغاز حكومت خود فرمان اخراج تمام خارجىها را از ماوراء بحر خزر صادر كرده است كه از جملهء ايشان همان مهندس انگليسى بوده كه نامش را ذكر نمودم . محكم‌كارى روس در آسياى مركزى - به راستى كه اين نكته از نظر ما پوشيده نيست كه روس با بينش فراوان ساعى است كه اين دورهء صلح و آرامش را براى استقرار قدرت خويش در متصرفات جديد صرف كند . تأثيرات اين فتوحات بزرگ نيك عيان است اگرچه چندى اختلال در وضع و حال قواى او ايجاد نمود . بحران 1885 روسيه را حتى بيشتر از ما براى پيشرفت فاقد آمادگى لازم نشان داد ، اما طى پنج سال اخير پيشرفتهاى سريع و با ارجى نصيب او شده است . در صورتى كه وضع نيمه و ناتمام بسيارى از اقداماتش چنان كه اشاره كردم نشانه‌اى است كه هنوز تا تحقق تمام مقاصد بزرگ روس خيلى وقت باقى مانده است . اينك اگر نظر خودمانرا به عقب در سراسر صحنه از بحر سياه تا جيحون برگردانيم حفر كانال سورام و فوايد جديد خطآهن ماوراء قفقاز و خط ديگرى كه قرار است از شمال كوههاى قفقاز به جنوب تفليس كشيده شود ، يا راه‌آهن از ماوراء بحر خزر به پطروفسك و ازدياد پىدرپى ناوگان بحر خزر و تغيير انتهاى خط سير راه‌آهن به كراسنودسك و افزايش تعداد ترن و لوكومتيو و وسايل مربوط و اصلاح خطوط ماوراء بحر خزر و تجديد اساس حكومت آنجا و برتر از همه سست نمودن رشته‌هاى هم‌بستگى عشايرى در ميان تركمن‌ها و ساختمان سربازخانه‌هاى تازه در مرو و آمودريا و قرقى و ساير جاها و تأسيس پادگانهاى نظامى در نقاط متعدد بخصوص